In deze bijdrage rekenen we met een eenvoudig voorbeeld uit wat het meest opbrengt: dakisolatie of een woonmantel. We nemen een gezin van twee personen met een jaarlijkse energierekening van 1.000 euro. Dit koppel woont ergens in Vlaams-Brabant, in een rijwoning zonder dakisolatie. Ze zijn geen doe-het-zelvers, maar laten het werk uitvoeren door een geregistreerd aannemer.

Dakisolatie

Ongeveer 20% van de warmte verdwijnt door het dak. Dit maakt dat u met goede dakisolatie theoretisch tot 20% bespaart. Voor ons voorbeeldgezin vormt dit een energiebesparing van 200 euro. (20% besparing is wat  optimistisch, maar voor de eenvoud ronden we af naar boven).

Als de isolatiewerken 3.000 euro kosten, is het rendement van de investering op 20 jaar 6%. Dit is aanzienlijk meer dan de schamele 2% die u tegenwoordig op een spaarrekening krijgt.

Moest u die 3.000 euro niet hebben liggen, dan kunt u (1) lenen of (2), een beroep doen op subsidies.

1. Lenen – Zolang u kunt lenen aan minder dan 6%, kunt u met het geld van uw energiebesparing uw lening aflossen. U doet dan geen beroep op de milde giften van de gemeenschap.
2. Subsidies – Voor dakisolatie, krijgt u van de Belgische staat 40% belastingsvoordeel, met een maximum van 2.770 euro. De Vlaamse staat doet daar nog eens 500 euro bovenop. De provincie Vlaams-Brabant en distributienetbeheerder Eandis doen ook hun duit in het zakje, met elk 10 euro subsidie per vierkante meter dakisolatie.

Iemand die 3.000 euro aan dakisolatie uitgeeft, vangt ongeveer 2.000 euro aan subsidies en belastingskortingen. Dakisolatie met subsidie levert meteen 18,5% rendement. Dit rendement is uitstekend, maar u bespaart op kosten van uw mede-belastingbetalers. Uiteraard profiteren zij mee van uw dakisolatie door een lagere CO2 uitstoot. Maar dit effect voelen uw mede-belastingbetalers niet persoonlijk.

Woonmantel

De woonmantel is een soort fleecedeken met mouwen.  U kunt dus de handen uit de mouwen te steken, bijvoorbeeld om een boek te lezen, de telefoon op te nemen of een boterhammetje te eten. De woonmantel isoleert uw lichaam en niet uw woning.

Met de woonmantel kunt u de thermostaat 4 graden lager zetten. Vier graden lager betekent een besparing van meer dan 20% op uw energierekening. Met een woonmantel bespaart ons voorbeeldgezin ook 200 euro per jaar.

Ons tweepersoonshuishouden koopt nu twee woonmantels aan 25 euro per stuk. Als een woonmantel 3 jaar meegaat, komt u na 20 jaar aan een rendement van 412% per jaar. Tegen zulk een beleggingsrendement kan zelfs de Nigeriaanse maffia niet op.

De woonmantel heeft dus niets dan voordelen. We besparen evenveel energie als met dakisolatie. De investeringskost is verwaarloosbaar. De overheden kunnen de middelen van de gemeenschap aan meer belangrijke zaken besteden, zoals bejaardenzorg of verpleegkunde. Waar wacht u nog op om een woonmantel te bestellen? Of misschien kan Eandis iedereen een woonmantel schenken. Een minder vergiftigd geschenk dan een spaarlamp.

Detail en veronderstellingen

De gedetailleerde berekeningen vindt u in de onderstaande tabellen:

De veronderstellingen bij de berekeningen zijn:

• De rendementen die hier vermeld worden, zijn berekend op basis van de ‘internal rate of return’.
• De subsidies van Vlaams-Brabant en Eandis zijn berekend op basis van een dakoppervlakte van 72 vierkante meter.
• De netto actuele waarde is berekend op basis van een discontovoet van 3%. Dit is de intrestvoet op een spaarrekening van de laatste jaren. De keuze van de discontovoet is louter intuïtief.
• De theoretische besparing van de woonmantel is 25%, maar voor de vergelijkbaarheid heb ik het op 20% gehouden. Met de woonmantel kan de temperatuur 4 graden lager (ook een veronderstelling) en per graad bespaart u 7%. In de werkelijkheid is de woonmantel waarschijnlijk rendabeler dan in het voorbeeld en de dakisolatie minder rendabel.

Meer informatie

• Wil u zelf een woonmantel naaien, vindt u een patroon op http://shop.naaipatronen.nl/. Zoek het patroon K2727.
• Volhardt u in de boosheid, en wil u isoleren op kosten van de gemeenschap, vindt u alle subsidies op Energiesparen.
• Als u de berekeningen wil doorgronden, verwijzen we u naar een handboek economie of financieel management. Hier vindt u uitleg over de ‘internal rate of return’ en ‘netto-actuele waarde’.

Consumptiegoederen en deskundigen ondermijnen zelfredzaamheid

In onze samenleving zorgen industriële producten en deskundigen ervoor dat we minder zelf doen en minder kunnen. We kunnen niet meer zelf ons huis bouwen. We zorgen niet meer zelf voor onze voeding. Kinderen worden in het ziekenhuis geboren in plaats van thuis. In plaats van zelf te zingen en te musiceren, verkiezen we commerciële muziek uit de luidspreker.

In zijn woorden:

Als de produktie van consumptiegoederen een bepaalde drempel overschrijdt, verstart de zaak, zijn mensen niet langer in staat hun eigen voedsel te verbouwen, te zingen of zelf een huis te bouwen.

Niet alleen kunnen we niet meer voor ons zelf zorgen. Voor ons zelf zorgen wordt bemoeilijkt door regelgeving of door het misprijzen van onze medeburger. Enkele actuele voorbeelden:

• Zelf een eenvoudige woning bouwen wordt bemoeilijkt door bouwvoorschriften en energieprestatiecertificaten. Wie bouwt er nog een lemen huisje zonder centrale verwarming?
• Wie zijn vetgemest varkentje thuis slacht, wordt door Gaia bij de lurven gevat. (Terwijl nog niet zolang geleden het kookboek van de Boerinnenbond een hoofdstuk wijdde aan de slacht met een aantal heerlijke recepten voor bloedworst of kop).
• Zelf zingen of musiceren in volksmuziekensembles, koor of harmonie wordt in het belachelijke getrokken, ten voordele van het commerciële gejengel van Studio Brussel of MNN. Koren vinden geen mannen meer. Stoere Engelse Morrisdansers die met stokken en zwaarden ruige krijgsdansen uitbeelden oogsten spot en hoongelach bij de StuBru-luisteraar.

Nuttige werkloosheid is niet meer mogelijk

Een nuttige werkloze is iemand die door eigen activiteit in zijn behoeften kan voorzien. De nuttige werkloze voorziet in zijn levensonderhoud zonder loonarbeid en zonder beroep te moeten doen op werkloosheidsverzekering of liefdadigheid. Maar in onze samenleving komen consumptiegoederen en professionele diensten in de plaats van zelfredzaamheid. Hierdoor is nuttige werkloosheid niet meer mogelijk.

Elk nieuw produkt betekent een ontwaarding van een activiteit waarmee men zich tot dan toe zelf had weten te redden; elke nieuwe baan maakt werk dat tot dan toe door werklozen werd gedaan tot iets illegitiems.

Arbeid wordt synoniem van loonarbeid. Iemand zonder baan leidt een minderwaardig bestaan, ook al leeft hij niet op kosten van de samenleving en doet hij nuttige dingen.

Wat men buiten betaalde arbeid om doet, wordt geminacht, zo niet genegeerd. [...] Werk betekent niet meer het scheppen van een waarde die als zodanig door de werker zelf wordt waargenomen, maar het betekent voornamelijk een baan, dat wil zeggen een maatschappelijke positie.

Illich betreurt het verdwijnen van de thuiswerkende moeder. In zijn tijd was de term thuiswerkende moeder een pleonasme, terwijl buitenhuiswerkende moeder een contradictio in terminis was.

Een bedrijvige vrouw die het huishouden doet, kinderen opvoedt en ook nog op die van anderen past, wordt onderscheiden van een vrouw die ‘werkt’, ongeacht hoe zinloos of schadelijk het produkt van dat werk ook zijn mag.

Iemand die leeft in een lemen hut, zijn groenten zelf verbouwt, water put uit een grondwaterput en verwarmt met sprokkelhout uit de boomgaard, telt niet mee. Iemand die niemand tot last is, wordt een OCMW “klant” met een bestaansminimum. Volgens Illich is dit niet noodzakelijk de beste oplossing. Hij zou waarschijnlijk de zonderling in de lemen hut gerust laten:

Van wat er voor één dag aan sociale voorzieningen betaald wordt in sloppenwijken, ziekenhuizen of gevangenissen, zou een Indiaans gezin een hele maand kunnen leven.

Hoe krijgen we onze zelfredzaamheid terug?

Om terug zelfredzaam te worden en weer nuttig werkloos te zijn moet onze afhankelijkheid van koopwaar verminderen. In de 21ste eeuw zouden we hiervoor de term “consuminderen” gebruiken. Wij hebben naar een ethiek van soberheid nodig. Illich wil een postindustriële samenleving waar mensen de afhankelijkheid van de markt moeten minimaliseren. Hoe we de afhankelijkheid van de markt moeten minimaliseren zegt hij niet. De gewone man moet ervoor zorgen, langs politieke weg. De politieke weg is echter niet gemakkelijk:

Maar, nogmaals: om dit maatschappelijk alternatief te kunnen verwezenlijken zal de gewone man in staat moeten zijn zich op een nieuwe, rationele en cynische wijze te weer te stellen tegen de professionele manipulatie van de behoeften

Oordeel over het boek

Tot zover de belangrijkste ideeën. Of dit echt de belangrijkste ideeën van het boek zijn, laat ik in het midden. Ook al waren de geschriften van Illich populair in progressieve kringen, helder zijn ze niet. Misschien is de taal helder voor sociologen en antropologen die geschoold zijn in wollig jargon en vaagtaal, maar voor mij verzuipt de boodschap van het boek in termen als ruilwaarde, gebruikswaarde, radicaal monopolie, schaduwprijzen, heteronome en autonomie productie, moderne subsistentie… .

Eén voorbeeldje:

Het feit dat men niet meer in staat is gebruikswaarden te maken, is er uiteindelijk de oorzaak van dat de goederen die bedoeld zijn om deze gebruikswaarden te vervangen juist het tegengestelde bewerkstelligen.

De ideeën van het verlies van zelfredzaamheid en het verdwijnen van nutteloze werkloosheid zijn op zich wel interessant. Mits ondersteund door feiten en cijfers, zou men er een interessante discussie over kunnen voeren. Dit ontbreekt hier (of horen feiten en cijfers niet in maatschappij-kritische geschriften?). In het boek staan er een aantal vreemde uitspraken, die niet op feiten lijken gebaseerd, maar bijna als toogpraat klinken. Bijvoorbeeld:

Van deze grote massa burgers die zich niet meer kunnen verplaatsen als gevolg van het transportsysteem, niet meer kunnen slapen door hun dagindeling, vergiftigd zijn door hormoonbehandeling, tot zwijgen gedoemd door luidsprekers en verziekt door voedsel – van deze grote massa sluiten enkelen zich aaneen tot groeperingen van georganiseerde en actieve burgers.

De leuze, ‘Beter nu geld uitgeven om gezond te blijven dan als je ziek bent de dokter te moeten betalen’ kun nu worden doorzien voor wat ze is: niets anders dan de lokroep van hoeren die willen dat het geld aan hén wordt besteed.

Een enkele keer verwijst Illich wel naar statistieken, zonder bronvermelding, als hij het heeft over de levensverwachting van mannen in de VS:

Toch is ondanks deze inspanning en kosten de levensverwachting van de volwassen mannelijke bevolking niet merkbaar veranderd in de laatste honderd jaar. Ze is zelfs lager dan in vele arme landen en langzaam maar gestaag gedaald in de laatste twintig jaar.

Helaas, de Amerikaanse statistieken spreken hem tegen. In 1900 werd een 25 jarige gemiddeld 64 jaar. In 1979, ongeveer toen het boek had een 25 jarige een levensverwachting van 76 jaar. Bekijk de gedetailleerde cijfers op http://www.cdc.gov/nchs/data/nvsr/nvsr56/nvsr56_09.pdf.

Dit gebrek aan feiten en objectiviteit degradeert dit boek, met potentieel interessante ideeën, tot het nostalgisch geklaag van een vijftiger die vooral vond dat het vroeger beter was. Ondanks het geleerde historisch materialistische jargon.

En op één punt vrees ik dat Illich, en met hem een hele reeks van hedendaagse progressieve denkers zich vergist. Is het echt zo dat de mens willoos onderworpen wordt aan de consumptiemaatschappij en aan de almacht van de deskundigen? Misschien vinden de meeste mensen het wel nuttig, leuk of interessant om hun geld te geven aan een TV of een GSM, zonder dat er sprake is van behoeftenmanipulatie. Misschien is het gewoon een keuze van een vrije burger om een spoeltoilet en wc-papier te gebruiken. Of om een GSM te kopen om te sms’en met de kleinkinderen.

Het draagvlak voor een maatschappij die de afhankelijkheid van de markt minimaliseert is misschien veel kleiner dan Illich en zijn 21-ste eeuwse geestesgenoten denken. Nutteloze werkloosheid wordt nooit een verzuchting van doorsnee burgers, ook al kreunen ze onder de stress van de drukke prestatiemaatschappij.

Toch is recht op nuttige werkloosheid een aantrekkelijk idee. Nuttige werkloosheid helpt om dingen in een ander perspectief te zien. Bestaat er echt zoiets als een armoedegrens? De armoedegrens bestaat, als u in termen van koopwaar. De armoedegrens is het inkomen dat nodig is om het minimum aan koopwaar te kopen voor een menswaardig bestaan. Maar als u niet denkt aan koopwaar, maar aan wat men moet kunnen om zelf in zijn behoeften te voorzien, ziet de armoedegrens er helemaal anders uit. Misschien is de armoedegrens een minimaal aantal punten in een vaardighedenlijst. Als u niet kunt zaaien en maaien, bent u arm. Kunt u geen varken slachten, bent u arm. Als u het verschil niet ziet tussen eetbare en giftige paddestoelen, bent u arm.

Hoe dan ook. Nuttige werkloosheid is niet voor iedereen weggelegd. Zelf (deels) in uw behoeften voorzien zonder koopwaar ligt niet voor de hand. Nuttige werkloosheid is hard werk. Recht op nuttige werkloosheid is helaas geen recht op luiheid.

Meer weten

• Ivan Illich (1926-2002) was een Oostenrijks historicus, theoloog en filosoof. Hij leidde in Mexico het Centrum voor Interculturele Documentatie (CIDOC). Het CIDOC leidde Amerikaanse priesters en religieuzen op die in Latijns-Amerika wilden werken. Het was zijn werk in het CIDOC dat hem inspireerde tot een aantal maatschappij-kritische essays die ruime weerklank vonden in progressieve kringen. Later botste Illich met Rome omwille van zijn progressieve ideeën en verliet hij het priesterambt. Zie ook http://en.wikipedia.org/wiki/Ivan_Illich (Engels)
• Enkele besprekingen van dit werk op amazon.com
• Luc Bouckaert, Leren filosoferen, Acco, 1981 bevat een uitstekende bespreking van het leven en werk van Illich.
• Ode Magazine Nr 40, wijdt een “special” aan Illich.

Hierbij de eerste versie van Lets call the whole thing off met Fred Astaire en Ginger Rogers.

Omdat ook wel eens een vrouw meewerkt, vindt de overheid mandag niet meer gepast. Gelijke kansen, weet u wel. Om de vrouwen te laten meetellen in de schatting, kunt u kunt misschien  het aantal mandagen en het aantal vrouwdagen apart vermelden. Maar een slimme rekenaar zou snel vaststellen dat een vrouw meer (of minder) dagen werkt aan dezelfde opdracht. Of dat er meer (of minder) vrouwen nodig zijn om dezelfde opdracht op één dag af te krijgen. Voor wie uitgaat van de gelijkheid van man en vrouw, is dit een bijzonder pijnlijke vaststelling. Dan kunt u evengoed alles in mandagen berekenen.

Maar hoe geslachtsneutraal is het begrip “mensdag”? Stel dat de receptionist u meldt dat de mens van ICT Consultants er is? Of dat het mens van ICT Consultants wordt aangekondigd? Is er iemand die twijfelt aan het geslacht van de bezoeker? Houden we het gewoon op mandag?

Op wat toen nog Radio 3 heette, herkende ik de melodie waarmee bij de Smurfen een gevaarlijke scene werd aangekondigd. Niets minder dan het thema van Onvoltooide Symfonie van Schubert. En het kenwijsje van Star Trek Deep Space Nine. De “Fanfare for the common man” van Aaron Copland, een Amerikaans klassiek componist. Want klassieke muziek, ook in Amerika kennen ze dat.

Het gebruik van een composttoilet is poepsimpel.  Na uw boodschap bedekt u uw boodschap met een handvol houtkrullen of zagemeel. Deze koolstofrijke materialen zouden alle geuren absorberen en vliegen en knaagdieren op afstand houden. Als de emmer vol is, giet de inhoud op de composthoop en bedek het geheel met stro. De natuurlijke warmte van de composthoop doodt alle schadelijke bacteriën, zodat u het gecomposteerde resultaat van uw boodschap kunt gebruiken om uw moestuin te bemesten. Het perpetuum mobile van de voeding-uitwerpselen-compost-voedingscyclus. Of humanure met een Engelse woordspeling.

De voordelen van dit in zijn eenvoud revolutionaire sanitair systeem zijn legio. Een gigantische besparing op rioolwater. Volgens het waterloket bevuilen we met onze doorspoeltoiletten dagelijks 30 liter drinkbaar water. Of 11 kubieke meter water per jaar. Moesten alle 6 miljoen Vlamingen het waterspoelingssysteem overboord gooien, is dat meteen 66 miljard liter beer die niet door onze riolen spoelt. Tegelijkertijd komen er tonnen natuurlijke compost ter beschikking voor voedselproductie.

Toch, voor we onze fecofobie opzij zetten en we met dichtgeknepen neus maar opgeheven hoofd de emmer ter hand nemen, enkele, misschien naïeve vragen:

• Wat met het gemak? Met het composttoilet komt er weer een huishoudelijk karwei bij. En wie gaat de emmers leeggieten? Stof voor familieruzies.
• Wat met appartementsbewoners of anderen zonder tuin? Plaatsen we voor hen openbare composthopen in stadparken en plantsoentjes? Zetten we op elke straathoek een tank die wekelijkse wordt geledigd door de stadsdiensten?
• Of moeten we allemaal in een huisje met tuintje gaan wonen om zelf groenten te gaan kweken van onze stoelgang? Wat met de open ruimte?
• Waarom wordt het mestoverschot van de veeteelt niet gecomposteerd? En zorgen we niet voor nog meer mestoverlast als de landbouw nu al geen weg weet met dierenmest?

Uitvinder Joseph Jenkins illustreert het uitgieten van het composttoilet:

Meer weten

• Joseph Jenkins, Humanure handbook (Engels, pdf-formaat)
• Brochure Transitiegroep Tervuren, Hoe ga je van start met een composttoilet? (pdf-formaat)

Verbeter het leefmilieu

• Koop geen shampoo’s, lotions e.d. in plastiek-flessen.
• Verkies huishoudsoda en een schuursteen in plaats van zeeploze reinigingsmiddelen.

Arbeid reduceert de vrouw in vele gevallen tot “slavin”. (…) Een thuisblijvende vrouw kan evengoed aan emancipatie mede werken als zij die gaat werken, geen van beide mag “slavin” worden van alles en nog wat.

Debatten die ooit de gemoederen verhitten, zijn amper 35 jaar later, compleet verstomd. De strijd voor het behoud van het vertrouwde was vergeefs.

Ik heb nooit shampoo gezien in iets anders dan een plastieken fles en ik zou niet weten in welke andere verpakkingen shampoo in 1972 verkocht werd.

Thuiswerkende moeders zijn ook vrijwel uitgestorven. Ik denk dat ik de laatste 20 jaar er 2 in levende lijve heb mogen aanschouwen.

Zoals enkele weken geleden een eminent historicus zei: “De geschiedenis houdt ge niet tegen”.

Een bittere waarheid en een wijze les voor ons allen.